|
Một dòng họ khoa bảng đất Kinh Bắc
Tuấn Anh
Từ Thủ đô Hà Nội, theo Quốc lộ 1A lên phía bắc khoảng 19 km
ta gặp một làng cổ có chiếc giếng làng vành nguyệt từng thấp thoáng
trong phim "Đến hẹn lại lên". Đó là làng Vĩnh Kiều nổi tiếng khoa bảng,
hiếu học và cách mạng ở huyện Tiên Sơn tỉnh Bắc Ninh.
Sử sách còn lại đến ngày nay cho biết họ Nguyễn làng Viềng (tên
chữ là làng Vĩnh Kiều hay Vĩnh Cầu) vốn gốc là dòng dõi Lý Thái Tổ -
Người đã khai sáng Kinh đô Thăng Long và lập ra Vương triều Lý thái bình
thịnh trị suốt hơn 216 năm. Dòng họ này cũng đã đóng góp cho đất nước
rất nhiều danh nhân, khoa bảng. Người đỗ tiến sỹ đầu tên của họ này là
Nguyễn Văn Huy. Ông đỗ thứ 2 khoa Kỷ sửu (1529) nhưng khoa này không lấy
trạng nguyên nên ông đậu thám hoa. Nguyễn Văn Huy cũng là ông tổ của 100
tiến sỹ, cử nhân và tú tài của họ Nguyễn Vĩnh Kiều trong vòng hơn 300
năm từ khoảng gần giữa thế kỷ thứ 16 đến cuối thế kỷ 19. Sách Đăng khoa
lục Kinh Bắc ghi: ''Khoa Kỷ sửu cả nước lấy 27 người, riêng Kinh Bắc
đỗ 10 người có Nguyễn Văn Huy người Vĩnh Kiều - Đông Ngàn đỗ thám hoa.
Nguyễn Văn Huy có 3 con là Nguyễn Trọng Quýnh, Nguyễn Đạt Thiện và
Nguyễn Hiển Tích đều đỗ tiến sỹ. Nguyễn Trọng Quýnh đỗ khoa Đinh Mùi khi
mới 24 tuổi. Con Trọng Quýnh là Giáo Phương đỗ thám hoa. Cháu huyền tôn
của Nguyễn Văn Huy là Nguyễn Đức Vọng cùng các cháu 7 đời là Nguyễn Quốc
ích, Nguyễn Đức Đôn, Nguyễn Công Viên đều đỗ tiến sỹ. Trong số 10
tiến sỹ họ Nguyễn làng Vĩnh Kiều có Nguyễn Giáo Phương đỗ đầu khoa Bính
Tuất (1586) nhưng khoa này không lấy trạng nguyên, bảng nhỡn nên ông đậu
thám hoa. Sách Đăng khoa lục Kinh Bắc ghi: Khoa Bính Tuất cả nước lấy đỗ
33 người riêng Kinh Bắc đỗ 4 người có Nguyễn Giáo Phương 38 tuổi người
Vĩnh Kiều - Đông Ngàn đỗ thám hoa. Bài thi của Giáo Phương được phê: ''Văn
tứ như Hán Giang chi thuỷ dũ xuất dũ kỳ'' có nghĩa là: ''Tứ
văn như nước Giang Hán càng chảy càng kỳ lạ". ". Như thế dòng
họ Nguyễn Vĩnh Kiều qua 7 đời có đến 10 người đỗ tiến sỹ đó là Nguyễn
Văn Huy đỗ thám hoa năm Kỷ sửu (1529). Con trai ông có 3 người đều đỗ
tiến sỹ đó là: Nguyễn Trọng Quýnh đỗ hoàng giáp năm Đinh Mùi (1547);
Nguyễn Đạt Thiện đỗ hoàng giáp năm Kỷ Mùi (1559); Nguyễn Hiển Tích đỗ
tiến sỹ năm ất Sửu (1565). Đời thứ ba Nguyễn Giáo Phương đỗ thám hoa năm
Bính Tuất (1586). Đời thứ tư Nguyễn Công Vọng đỗ tiến sỹ năm Quý sửu
(1673). Đời thứ sáu Nguyễn Danh Nho đỗ tiến sỹ năm Canh Tuất (1670). Đặc
biệt, đời thứ bẩy có Nguyễn Nhân Nguyên đỗ hương cống(cử nhân) năm 27
tuổi, ông sinh được 7 con trai trong đó có 3 con đỗ tiến sỹ là Nguyễn
Công Viên đỗ khoa Mậu Tuất (1718), Nguyễn Đức Đôn đỗ khoa Tân sửu
(1721), Nguyễn Quốc ích đỗ khoa Đinh Mùi (1727), bốn người con trai
khác là Hải Phương, Cẩn Hậu, Trọng Lân, Liêm Trực đều đỗ hương cống. Cả
tám cha con cùng đỗ đạt làm quan đồng triều thật là hiếm thấy. Cho đến
ngày nay trong nhân dân còn truyền tụng bài ca sự tích họ Nguyễn Vĩnh
Kiều trong đó có câu:
..."Có lúc bẩy ông con một cụ
Bốn đỗ hương cống, ba đại khoa
Người làm thượng thư người tổng đốc
Tiếng thơm lừng lẫy khắp gần xa"...
Sách Đại Nam nhất thống chí, phần Nhân vật Bắc Ninh tỉnh chí
thời Hậu Lê ghi: "Nguyễn Công Vọng người xã Vĩnh Kiều huyện Đông Ngàn đỗ
hội nguyên đồng tiến sỹ đời Dương Hoà làm đến Đô ngự sử, tặng Thượng thư
bộ bộ, bàn luận sáng suốt, gặp việc phát ngôn không kiêng nể, là danh
thần một thời!". Sách "Kinh Bắc phong thổ ký, diễn quốc sự" cũng ghi
đầy đủ tên tuổi các vị tiến sỹ dòng họ Nguyễn Vĩnh Kiều với 2 câu mở đầu:
"Vĩnh Kiều ấy bảng vàng rỡ rỡ
Mười hai tên, ngựa ngựa, xe xe"
Khi bàn đến Nguyễn Công Vọng sách này ghi: "Sách sử khen ông
là người nghị luận có nhiều, phát hiện giỏi, tính thẳng, bàn việc không
kiêng nể, thật là danh thần đời ấy..." Sách "Kiến văn tiểu lục"
cũng kể lại việc Nguyễn Công Vọng cùng Lê Hy, Nguyễn Đình Cổn, Hoàng
Công Điền tiếp sứ thần nhà Thanh là Minh Đô và Chu Xán ở sứ quán năm
1683 niên hiệu Chính Hoà thứ tư. Khi về nước Chu Xán có làm biểu dâng
vua Thanh ca ngợi nước Nam có nhiều sứ thần giỏi, kiến văn rộng rãi...
Người Kinh Bắc xưa xếp họ Nguyễn làng Vĩnh Kiều cùng với họ
Nguyễn Đăng ở làng Bựu, họ Nguyễn ở làng Kim Đôi và họ Nguyễn ở làng Tam
Sơn vào hàng "tứ gia vọng tộc" vì những dòng họ này có nhiều
người đỗ đạt cao làm nên sự nghiệp vẻ vang cho dòng họ, rạng rỡ quê
hương đất nước. Đến đời thứ 13, đời thứ 14 họ Nguyễn Vĩnh Kiều có
ông Nguyễn Thế Dương(tức Lý Hai) và Nguyễn Thế Hùng ở Tam Sơn đều tham
gia hoạt động cách mạng sớm, gia đình là cơ sở cách mạng, nơi các đồng
chí Hoàng Văn Thụ, Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Hà Huy Giáp,Nguyễn
Trọng Tỉnh, Lê Quang Đạo... và nhiều cán bộ cao cấp của Đảng thường
xuyên đi về, hoạt động. Cuối năm 1941 các đồng chí Trường Chinh, Hoàng
Văn Thụ, Hoàng Quốc Việt trong Ban Thường vụ Trung Ương Đảng đang họp
tại nhà cụ Đám Thi ở Đình Bảng thì giặc đến. Đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh
đã kịp thời đưa các đồng chí chạy tắt đồng sang Tam Sơn, vào nhà cụ Lý
Hai an toàn và tiếp tục khai hội.(1) Sách Tam Sơn truyền
thống và hiện đại(Nhà XBCTQG-1993) còn cho biết: "Nhà ông Lý Hai khá
rộng nhưng kín đáo, thuận tiện cho cán bộ ở. Các đồng chí Trường Chinh,
Hà Huy Giáp được bố trí ở nhà cầu. Đồng chí Hoàng Quốc Việt ở trên gác
xép trong buồng..." Các ông Nguyễn Thế Dương và Nguyễn Thế Hùng đều được
Nhà nước ta tặng bằng "Có công với nước". Con cháu họ Nguyễn Vĩnh
Kiều có rất nhiều đóng góp, hy sinh trong suốt mấy chục năm kháng
chiến cùng toàn dân tộc cũng như "công cuộc đổi mới" ngày nay do Đảng ta
khởi xướng và lãnh đạo. Nhiều người là cán bộ cao cấp, trung cấp, là
chiến sỹ, kỹ sư, bác sỹ và nhiều học hàm, học vị chức danh khoa học khác
ở khắp mọi miền của đất nước.
Nhà nước ta đã tặng bằng công nhận di tích lịch sử văn hoá
cho nhà thờ họ và phần mộ của thám hoa Nguyễn Văn Huy ở huyện Tiên Sơn,
Bắc Ninh để ghi nhận công lao thành tựu và đóng góp của dòng họ cho đất
nước. Con cháu họ Nguyễn làng Vĩnh Kiều ngày nay cũng đang góp
phần tích cực vào truyền thống khoa bảng, hiếu học và cách mạng của
người Kinh Bắc./.
T.A |