TƯ TƯỞNG LẬP HIẾN TRƯỚC
CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945
Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, nước
ta là một nước thuộc địa nửa phong kiến, có bộ máy thống trị trực tiếp
của thực dân Pháp và triều đình Nhà Nguyễn theo chính thể quân chủ chuyên
chế, nhưng thực chất là bộ máy tay sai của thực dân Pháp. Bởi vậy, nước ta
là một thuộc địa không có hiến pháp.
Tuy nhiên vào những năm đầu thế kỷ XX, do
ảnh hưởng của tư tưởng cách mạng dân chủ tư sản Pháp 1789, ảnh hưởng của
cách mạng Trung Hoa năm 1911 và Chính sách duy tân mà Minh Trị Thiên Hoàng đã
áp dụng tại Nhật Bản, trong giới trí thức Việt Nam đã xuất hiện tư tưởng
lập hiến. Có hai khuynh hướng chính trị chủ yếu trong thời gian này. Khuynh
hướng thứ nhất của Phạm Quỳnh và Bùi Quang Chiêu. Cuộc bút chiến đã xảy ra
giữa Phạm Quỳnh và Nguyễn Văn Vĩnh về vấn đề trực trị hay quân chủ lập
hiến. Nguyễn Văn Vĩnh chủ trương bãi bỏ chế độ vua quan ở miền Bắc và
miền Trung và đặt chúng dưới quyền cai trị trực tiếp của Chính phủ Pháp.
Còn Phạm Quỳnh bênh vực chế độ vua quan cũ, cho rằng mặc dầu chế độ này
có nhiều tệ tục, người ta vẫn có thể cải tiến chế độ cũ bằng cách áp
dụng chế độ quân chủ lập hiến, nghĩa là ban hành một bản Hiến pháp để
hạn chế quyền lực của Hoàng đế Việt Nam. Theo tư tưởng của Phạm Quỳnh và
Bùi Quang Chiêu thì phải xây dựng một bản Hiến pháp vừa bảo đảm "quyền
dân chủ" cho nhân dân, "quyền điều hành đất nước" của Hoàng
đế và "quyền bảo hộ" của Chính phủ Pháp.
Như vậy thực chất tư tưởng của Phạm
Quỳnh và Bùi Quang Chiêu dù trình bày cách này hay cách khác, người chủ
trương xoá bỏ chế độ vua quan, người chủ trương thay thế chế độ quân chủ
chuyên chế bằng chế độ quân chủ lập hiến, nhưng tựu trung vẫn đặt đất
nước ta dưới sự thống trị của thực dân Pháp.
Khác với Phạm Quỳnh và Bùi Quang Chiêu,
Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh và Nguyễn ái Quốc chủ trương phải giành lại
độc lập, tự do cho dân tộc, sau đó mới xây dựng Hiến pháp của nhà nước
độc lập. Không có độc lập tự do thì không thể có Hiến pháp thực sự. Đây
là khuynh hướng thứ hai và là khuynh hướng đúng đắn nhất.
Một trong những chiến sĩ tiên phong khởi
xướng và truyền bá tư tưởng dân chủ và tư tưởng lập hiến ở Việt Nam là
Phan Chu Trinh. Vào năm 1902, Phan Chu Trinh đã bắt đầu tiếp thu tư tưởng dân
chủ tư sản phương Tây và những tư tưởng cải cách đất nước của Nguyễn
Trường Tộ, Nguyễn Lộ Bạch. Hai nguồn tư tưởng này đã giúp ông đề xướng
tư tưởng "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh", ông đã coi
việc mở mang dân trí là tiền đề để xây dựng xã hội dân chủ. Là người
phản đối kịch liệt chế độ quân chủ chuyên chế, ông thường nói: "Cái
độc chuyên chế cùng cái hủ nho nhà ta đã trở thành chứng bệnh bất trị mà
học thuyết tự do, dân quyền Âu Tây là vị thuốc đắng để chữa bệnh
đó" . Ông đưa ra tư tưởng dân quyền, chủ trương bầu cử những người
xứng đáng vào bộ máy Nhà nước. Trong Tỉnh quốc hồn ca ông viết:
"Người ta chẳng tưởng mơ
quyền tước
Làm quan vốn giúp nước, giúp dân
Những người khanh tướng công thần
Ai ai cũng phải lấy dân làm nề
Nào là kẻ đủ bề tài trí
Nào là người cả khí kinh luân
Tiếng khen khắp cả xa gần
Trong khi tuyển cử thì dân nó bầu "
Năm 1922, trong "Thư thất điều gửi
Hoàng đế Khải Định", ông đã buộc tội nền quân chủ chuyên chế là
nguyên nhân sâu xa làm cho dân tộc ta suy yếu và để mất độc lập, chủ
quyền. Ông nêu ra 7 tội đáng phải chết của Khải Định là:
1) Tôn bậy quân quyền;
2) Thưởng phạt không công bình;
3) Chuộng sự quỳ lạy;
4) Tiêu xài hoang phí;
5) Phục sức không đúng phép tắc quân
vương;
6) Chơi bời vô độ;
7) Chuyến này đi Pháp với mục đích ám
muội, duy trì quân quyền.
Công kích Khải Định, ông nói rõ:
"Đó chẳng phải là công kích cá nhân Bệ hạ mà là công kích một hôn
quân, cũng không phải vì tư kỹ của Trinh này mà làm, mà vì hai mươi triệu
đồng bào xô ngã chuyên chế, ủng hộ tự do vậy"1 . Đề cao tư tưởng dân
chủ và lập hiến, ông viết: "Nhật Bản là nước đồng chủng, đồng giống
với nước ta, bốn mươi năm trước, họ lập ra Hiến pháp cho dân được bầu
cử Nghị viên, còn việc chính trị trong nước theo ý của dân, chứ vua không
được chuyên quyền cả" .
Vào những năm cuối đời mình, tư tưởng
xây dựng Hiến pháp và một nhà nước dân chủ của Phan Chu Trinh thể hiện rất
đậm nét trong bài diễn thuyết: "Quân trị và dân trị chủ nghĩa" của
ông tại Hội khuyến học Sài Gòn, ông đã nhấn mạnh: "Trong nước có Hiến
pháp, ai cũng phải tôn trọng Hiến pháp, cái quyền của Chính phủ cũng bởi
Hiến pháp quy định cho, lười biếng không được mà dẫu có muốn áp chế cũng
không chỗ nào thò ra được. Vả lại khi có điều gì vi phạm đến pháp luật
thì người nào cũng như người nào, từ ông Tổng thống cho đến một người
nhà quê cũng chịu theo pháp luật như nhau" . So sánh chế độ quân chủ
chuyên chế và chế độ dân chủ ông viết: "So sánh hai cái chủ nghĩa quân
trị và dân trị thì ta thấy chủ nghĩa dân trị hay hơn chủ nghĩa quân trị
nhiều lắm. Lấy theo ý riêng của một người hay của một triều đình mà trị
một nước thì cái nước ấy không khác nào một đàn dê được no ấm vui vẻ
hay đói khát khổ sở tuỳ theo lòng của người chăn. Còn như theo cái chủ
nghĩa dân trị thì quốc dân lập ra Hiến pháp, luật lệ, đặt ra các cơ quan
để lo việc chung của cả nước, lòng quốc dân thế nào thì làm thế đấy, dù
không có người tài giỏi thì cũng không đến nỗi phải để dân khốn khổ làm
tôi mọi một nhà, một họ nào" . Không những đề ra thuyết dân trị, Phan
Chu Trinh còn phân tích rất sâu sắc cách thức tổ chức bộ máy Nhà nước theo
học thuyết phân chia quyền lực của John Locke và Montesquieu của nước Pháp.
Ông viết: "Đây tôi nói về cái chính thể bên Pháp. ở trong nước có
Nghị viện gồm thượng viện và hạ viện. Hạ viện là viện quan hệ nhất; khi
nào đặt Tổng thống hay thiếu mà đặt lại thì hợp người ở trong hai viện ấy
mà bỏ thăm. Người ra ứng cử cũng ở trong hai viện ấy. Ai được nhiều thăm
thì làm Tổng thống. Khi Tổng thống được bầu rồi thì phải thề trước mặt
hai viện ấy rằng: Cứ giữ theo Hiến pháp dân chủ, không phản bạn, không theo
Đảng này, chống Đảng kia, cứ giữ công bình, nếu có làm bậy thì dân trục
xuất ngay... Còn chính phủ cũng bởi trong hai viện ấy mà ra. Nhưng mà giao
quyền cho Đảng nào chiếm số nhiều trong hai Viện ấy thì lập Quốc vụ viện
(tức Chính phủ, Toà nội các) theo Quốc vụ viện bây giờ chừng đâu cũng vài
chục bộ nhưng mà không phải ăn không ngồi rồi như các ông thượng thơ ở
bên ta đâu. Ông nào có trách nhiệm ông ấy cả. Cái gì mà không bằng lòng
dân, thế nào cũng có người chỉ trích...". Phân tích cơ chế phân chia
quyền lực, ông viết: "Cái quan chức về việc cai trị chỉ có quyền hành
chính mà thôi, còn quyền xử án thì giao cho các quan án là những người học
giỏi luật lệ, có bằng cấp; các quan án chỉ coi việc xử đoán, có quyền độc
lập, cứ theo lương tâm công bình, chiếu theo pháp luật mà xử, xử chính phủ
cũng như xử một người dân. Các quan án ở về một viện riêng gọi là Viện
tư pháp. Quyền tư pháp cũng như quyền hành chính của Chính phủ và quyền
lập pháp của Nghị viện đều đứng riêng ra, không hợp lại trong tay một
người nào".
Điều đáng lưu ý nhất trong tư tưởng lập
hiến, lập pháp trong tư duy triết học pháp quyền của Phan Chu Trinh chính là ở
chỗ tuy đánh giá rất cao tư tưởng lập hiến, lập pháp của Montesquieu và của
Rousseau nhưng ông hoàn toàn chống lại những người tiếp thu một cách máy móc
tư tưởng phương Tây. Trong bài diễn thuyết "Đạo đức và luân lý Đông
Tây", ông gọi những người nho học cũ bảo thủ là "hủ nho" còn
loại người tây học mất gốc, sùng bái nước ngoài vô lối là "hủ
tây" ông nói cả "hủ nho" "hủ tây" đều là loại người
dân nước phải biết phân biệt để tránh xa, kẻo mang hoạ cho dân nước1 . Như
vậy có thể thấy tư tưởng triết học pháp quyền của ông là phải biết gạn
lọc những cái tiến bộ tinh tuý của tư tưởng dân chủ phương Tây cũng như
những yếu tố dân chủ tốt đẹp của công xã nông thôn và đạo đức luân lý
thuần khiết của phương Đông để xây dựng nền Hiến pháp và pháp luật cho
nước nhà khi dân ta làm chủ đất nước.
Cũng là những người yêu nước, tìm
đường cứu nước, nhưng Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu có những chính kiến
riêng của mình. Tư tưởng của Phan Bội Châu là đoàn kết nhân dân lao động
đánh đuổi thực dân Pháp rồi tiến hành canh tân xã hội. Còn Phan Chu Trinh
chủ trương đoàn kết nhân dân canh tân, dân chủ hoá xã hội, đánh đổ phong
kiến noi theo phương Tây, tự cường dân tộc, giành độc lập. Do hạn chế của
hoàn cảnh lịch sử mà cả Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh ở mức độ khác nhau
đều chưa nhận thức được bản chất thực sự của chủ nghĩa đế quốc. Nhưng
có thể nói rằng tư tưởng lớn của Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh là hai mạch
nguồn quan trọng trong tư tưởng của Nguyễn ái Quốc, trong đó có tư tưởng
lập hiến. Nhờ ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, Nguyễn ái Quốc đã khắc
phục được những hạn chế của hai ông, phong trào yêu nước dưới sự lãnh
đạo của Nguyễn ái Quốc đã kết hợp được ngọn cờ phản đế và phản phong
mới đi đến thắng lợi .
Đầu năm 1919, nhà cách mạng Nguyễn ái
Quốc đã gửi Yêu sách của nhân dân An Nam cho Hội nghị Vessailles của các
nước Đồng minh, trong đó đã thể hiện rõ tư tưởng lập hiến của Người.
Sau Nguyễn ái Quốc lại dịch và diễn thành lời ca bản Yêu sách đó với tựa
đề "Việt Nam yêu cầu ca" để tuyên truyền trong đồng bào Việt kiều
sống trên đất Pháp. Trong tám điều yêu sách, đáng lưu ý là điều thứ
bảy, đó là yêu cầu lập hiến lập pháp cho nhân dân Việt Nam:
"Bảy xin Hiến pháp ban hành Trăm điều
phải có thần linh pháp quyền".
Sau khi thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam
(ngày 3-2-1930), Nguyễn ái Quốc vẫn theo đuổi tư tưởng lập hiến của mình.
Trong các nhiệm vụ mà Hội nghị Trung ương tháng 11-1940 do Nguyễn ái Quốc chủ
trì đề ra có nhiệm vụ thứ ba là: ban bố Hiến pháp dân chủ, ban bố những
quyền tự do dân chủ cho nhân dân, tự do ngôn luận, tự do tư tưởng, tự do
tín ngưỡng, tự do hội họp2 .... Sau hơn 27 năm nung nấu tư tưởng của mình
sau khi giành được độc lập cho dân tộc, Nguyễn ái Quốc trở thành Chủ tịch
nước, Người mới thể hiện được tư tưởng của mình thành sự thật. Tư
tưởng của Người được thể hiện trong Hiến pháp 1946 - Hiến pháp đầu tiên
của nước nhà.
HOÀN CẢNH RA ĐỜI VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA HIẾN PHÁP 1946.
1. Hoàn cảnh ra đời của Hiến pháp 1946
Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí
Minh đã đọc bản "Tuyên ngôn độc lập" khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.
Ngay sau đó, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ ngày 3-9-1945, Hồ Chủ tịch
đã đề ra sáu nhiệm vụ cấp bách của Chính phủ. Một trong những nhiệm vụ cấp bách
đó là xây dựng Hiến pháp. Người viết: "Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ
chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế nên nước
ta không có Hiến pháp, nhân dân ta không được hưởng quyền tự do, dân chủ. Chúng
ta phải có một Hiến pháp dân chủ".
Ngày 20-9-1945, Chính phủ Lâm thời ra Sắc lệnh thành lập Ban dự thảo
Hiến pháp gồm 7 người do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Tháng 11-1945, Ban dự
thảo đã hoàn thành công việc và bản dự thảo được công bố cho toàn dân thảo luận.
Hàng triệu người Việt Nam hăng hái tham gia đóng góp ý kiến cho bản dự thảo Hiến
pháp chứa đựng mơ ước bao đời của nhân dân ta về độc lập và tự do.
Ngày 2-3-1946, Quốc hội đã nghe Chính phủ trình bày bản dự thảo Hiến
pháp. Trên cơ sở đó, Quốc hội (Khoá I, Kỳ họp thứ nhất) đã thành lập Ban dự thảo
Hiến pháp gồm 11 người, đại biểu của nhiều tổ chức, đảng phái khác nhau do Chủ
tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Ban dự thảo có nhiệm vụ tổng kết các ý kiến đóng góp
của nhân dân và xây dựng bản dự thảo cuối cùng để đưa ra Quốc hội xem xét và
thông qua.
Ngày 28-10-1946, tại Nhà hát lớn Hà Nội, kỳ họp thứ hai của Quốc hội
khoá I đã khai mạc. Ngày 9-11-1946, sau hơn mười ngày làm việc khẩn trương, Quốc
hội đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà với
240 phiếu thuận, 2 phiếu chống.
Vào thời điểm Quốc hội thông qua Hiến pháp, thực dân Pháp phản bội
các hiệp định đã ký kết với Chính phủ ta, chúng không ngừng khiêu khích và tấn
công chúng ta bằng vũ lực, hòng lập lại ách thống trị của chúng ở Việt Nam.
Trước tình hình đó, trong phiên họp ngày 9-11-1946, sau khi tuyên bố Hiến pháp
đã trở thành chính thức, Quốc hội ra Nghị quyết giao nhiệm vụ cho Ban thường
trực Quốc hội cùng với Chính phủ ban bố và thi hành Hiến pháp khi có điều kiện
thuận lợi. Theo Nghị quyết của Quốc hội trong điều kiện chưa thi hành được Hiến
pháp thì Chính phủ phải dựa vào những nguyên tắc đã quy định trong Hiến pháp để
ban hành các sắc luật. Ngày 19-12-1946, mười ngày sau khi Quốc hội thông qua
Hiến pháp, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Do hoàn cảnh chiến tranh mà Hiến
pháp 1946 không được chính thức công bố, việc tổ chức tổng tuyển cử bầu Nghị
viện nhân dân không có điều kiện thực hiện. Tuy nhiên Chính phủ dưới sự lãnh đạo
của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng với Ban thường vụ Quốc hội luôn luôn dựa vào tinh
thần và nội dung của Hiến pháp 1946 để điều hành mọi hoạt động của Nhà nước.
2. Nội dung cơ bản của Hiến pháp 1946
Hiến pháp năm 1946 bao gồm lời nói đầu và 7 chương, 70 điều.
Lời nói đầu xác định nhiệm vụ của dân tộc ta trong giai đoạn này là
bảo toàn lãnh thổ, giành độc lập hoàn toàn và kiến thiết quốc gia trên nền tảng
dân chủ. Lời nói đầu đã xác định ba nguyên tắc cơ bản của Hiến pháp.
Đó là những nguyên tắc sau đây:
- Đoàn kết toàn dân không phân biệt giống nòi, gái, trai, giai cấp,
tôn giáo.
- Đảm bảo các quyền tự do dân chủ.
- Thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân.
Chương I: Quy định hình thức chính thể của Nhà nước ta là dân chủ
cộng hoà.
Chương II: Quy định về nghĩa vụ và quyền lợi của công dân.
Chương III: Quy định về cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất - Nghị
viện nhân dân.
Chương IV: Quy định về Chính phủ - cơ quan hành chính Nhà nước cao
nhất.
Chương V: Quy định về Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân - cơ quan
quyền lực và cơ quan hành chính Nhà nước, địa phương.
Chương VI: Quy định về cơ quan tư pháp - cơ quan xét xử của Nhà nước.
Chương VII: Quy định về vấn đề sửa đổi Hiến pháp.
Toàn bộ 7 chương của Hiến pháp đều được xây dựng dựa trên ba nguyên
tắc cơ bản đã nói trên. Chính ba nguyên tắc này đã thể hiện ba đặc điểm cơ bản
của Hiến pháp 1946.
Xây dựng trên nguyên tắc đoàn kết toàn dân, Điều I của Hiến pháp
viết: "Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hoà. Tất cả quyền hành trong nước
là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu
nghèo, giai cấp, tôn giáo". Đây là một bước tiến lớn trong lịch sử phát triển
của Nhà nước Việt Nam. Lần đầu tiên ở nước ta cũng như ở Đông Nam á một nhà nước
dân chủ nhân dân được thành lập, và cũng là lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam,
hình thức chính thể là hình thức cộng hoà. Đó là bước ngoặt lớn trong sự phát
triển của tư tưởng dân chủ; quy định trên đây cũng đề cao tính dân tộc của Nhà
nước. Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên do Bác Hồ khai sinh là Nhà nước độc lập
của một dân tộc hơn tám mươi năm đấu tranh để giành lại chủ quyền cho đất nước,
phá bỏ ách áp bức của thực dân và phế bỏ chế độ vua quan. Trong cuộc đấu tranh
giành độc lập cho dân tộc, không những có sự tham gia của giai cấp công nhân,
nông dân, trí thức, binh lính - mà còn có sự tham gia của những người xuất thân
từ tầng lớp địa chủ, tư sản nhưng yêu nước thương nòi. Vì thế, Nhà nước dân chủ
nhân dân đầu tiên của ta là Nhà nước đoàn kết toàn dân Việt Nam không phân biệt
nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo.
Tuân thủ nguyên tắc "Đảm bảo các quyền tự do dân chủ", Hiến pháp
1946 rất chú trọng đến chế định công dân. Điều đó thể hiện ở chỗ Hiến pháp có 7
chương thì chương II dành cho chế định công dân. Lần đầu tiên trong lịch sử Việt
Nam, nhân dân Việt Nam được đảm bảo có quyền tự do, dân chủ. Điều 10 Hiến pháp
quy định: "Công dân Việt Nam có quyền tự do ngôn luận, tự do xuất bản, tự do tổ
chức và hội họp, tự do tín ngưỡng, tự do cư trú, đi lại trong nước và ra nước
ngoài". Hiến pháp 1946 là một bản Hiến pháp dân chủ rộng rãi. Lần đầu tiên trong
lịch sử Việt Nam, quyền bình đẳng trước pháp luật của mọi công dân được pháp
luật ghi nhận (Điều 6,7) và cũng lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, phụ nữ được
ngang quyền với nam giới trong mọi phương diện. Với bản Hiến pháp đầu tiên của
nước ta, công dân Việt Nam được hưởng quyền bầu cử, ứng cử, nhân dân có quyền
bãi miễn các đại biểu do mình bầu ra khi họ không tỏ ra xứng đáng với danh hiệu
đó.
Khác với Hiến pháp đầu tiên của nước Nga Xô viết năm 1918, nơi mà
mọi tài sản tư hữu của giai cấp địa chủ và tư sản bị quốc hữu hoá, Hiến pháp
1946 bảo vệ quyền tư hữu tài sản của mọi công dân Việt Nam.
Dựa trên nguyên tắc thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của
nhân dân, hình thức Nhà nước theo Hiến pháp 1946 có nhiều nét độc đáo đáng chú
ý. Khác với Hiến pháp 1959, đứng đầu Chính phủ là Thủ tướng; theo Hiến pháp
1946, người đứng đầu Chính phủ là Chủ tịch nước. Thành phần Chính phủ gồm có:
Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước và Nội các. Nội các gồm có các bộ trưởng, thứ
trưởng, có thể có Phó Thủ tướng (Điều 44). Như vậy theo bản Hiến pháp đầu tiên
của nước ta, Chủ tịch nước vừa là người đứng đầu Nhà nước vừa là người đứng đầu
Chính phủ. Mặt khác, Chủ tịch nước có quyền phủ quyết. Quyền đó thể hiện ở Điều
31 và 54. Điều 31 Hiến pháp quy định: "Những luật đã được Nghị viện biểu quyết,
Chủ tịch nước phải ban bố chậm nhất là mười hôm sau khi nhận được thông tin.
Nhưng trong thời hạn ấy, Chủ tịch có quyền yêu cầu Nghị viện thảo luận lại, nếu
vẫn được Nghị viện ưng chuẩn thì bắt buộc Chủ tịch phải ban bố". Còn ở Điều 54,
Hiến pháp quy định "Trong hạn 24 giờ, sau khi Nghị viện biểu quyết không tín
nhiệm Nội các thì Chủ tịch nước có quyền đưa vấn đề tín nhiệm ra Nghị viện thảo
luận lại. Như vậy hình thức Chính thể của Nhà nước ta theo Hiến pháp 1946 có
phần giống hình thức cộng hoà tổng thống. Nhưng Chủ tịch nước của ta theo Hiến
pháp 1946 không phải do cử tri trực tiếp bầu ra mà do Nghị viện nhân dân bầu ra.
Mặt khác, Chủ tịch nước chọn Thủ tướng trong Nghị viện và đưa ra Nghị viện biểu
quyết. Thủ tướng chọn Bộ trưởng trong Nghị viện và đưa ra Nghị viện biểu quyết.
Chính phủ chịu sự kiểm soát của Nghị viện. Bộ trưởng nào không được Nghị viện
tín nhiệm thì phải từ chức. Những quy định trên cho ta thấy hình thức chính thể
của Nhà nước ta theo Hiến pháp 1946 là hình thức kết hợp giữa cộng hoà tổng
thống và cộng hoà nghị viện. Nhưng nét độc đáo của nó còn thể hiện ở chỗ nó
không hề giống hoàn toàn hình thức chính thể của những nước cũng có hình thức
pha trộn như Pháp, Phần Lan, Bồ Đào Nha,....
Qua những nét phân tích ở trên, chúng ta thấy rằng Hiến pháp đầu
tiên của nước ta - Hiến pháp 1946 là một Hiến pháp dân chủ tiến bộ không kém bất
kỳ một bản Hiến pháp nào trên thế giới.
Về kỹ thuật lập pháp, Hiến pháp 1946 là một bản Hiến pháp cô đúc,
khúc chiết, mạch lạc và dễ hiểu với tất cả mọi người. Nó là một bản Hiến pháp
mẫu mực trên nhiều phương diện.
HOÀN CẢNH RA ĐỜI VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA HIẾN PHÁP 1959
1. Hoàn cảnh ra đời của Hiến pháp 1959
Tính đến thời điểm năm 1959, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã
ra đời và phát triển được 14 năm. Đó là một khoảng thời gian có nhiều sự kiện
chính trị quan trọng làm thay đổi tình hình chính trị, xã hội và kinh tế của đất
nước.
Ngay sau khi Quốc hội thông qua Hiến pháp 1946, thực dân Pháp lại
gây ra chiến tranh để xâm lược nước ta một lần nữa. Nhân dân ta đã đoàn kết chặt
chẽ dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam tiến hành cuộc kháng chiến
trường kỳ, gian khổ, kiên quyết đập tan âm mưu nô dịch của thực dân Pháp và bè
lũ tay sai bán nước. Với Chiến thắng Điện Biên Phủ và Hội nghị Giơnevơ thắng lợi,
miền Bắc nước ta được hoàn toàn giải phóng. Đất nước còn tạm thời chia làm hai
miền và việc thống nhất đất nước theo Hiệp định sẽ được thực hiện sau hai năm
bằng cuộc Tổng tuyển cử trong cả nước do chính quyền hai miền hiệp thương tổ
chức.
Nhưng sau khi hất cẳng Pháp, đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai đã vi phạm
Hiệp định Giơnevơ, từ chối hiệp thương tổng tuyển cử để thống nhất nước ta. Vì
vậy nhiệm vụ cách mạng trong giai đoạn mới này là xây dựng chủ nghĩa xã hội ở
miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà. Trong ba năm (1955-1957), ở miền Bắc,
chúng ta đã hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục kinh tế. Năm 1958, chúng
ta bắt đầu thực hiện kế hoạch kinh tế ba năm nhằm phát triển và cải tạo nền kinh
tế quốc dân theo chủ nghĩa xã hội. Về kinh tế và văn hoá, chúng ta đã có những
tiến bộ lớn. Thí dụ, "từ năm 1955 đến năm 1959, sản lượng thóc đã tăng từ 3
triệu 60 vạn tấn đến 5 triệu 20 vạn tấn. Về công nghiệp , năm 1955 chúng ta chỉ
có 17 xí nghiệp quốc doanh năm 1959 đã có 107 xí nghiệp quốc doanh. Số hợp tác
xã sản xuất nông nghiệp cấp thấp chiếm 43,9% tổng số nông hộ, đa số nông hộ chưa
vào hợp tác xã đã vào tổ đổi công, 53% tổng số thợ thủ công vào các tổ chức hợp
tác xã. Về văn hoá, chúng ta đã có những bước tiến bộ lớn. So với năm 1955, số
học sinh phổ thông tăng lên gấp 2 lần; số học sinh trường chuyên nghiệp trung
cấp tăng lên gấp 6 lần; số sinh viên đại học tăng lên gấp 7 lần; số bác sĩ y
khoa tăng 80% ".
Đi đôi với những thắng lợi đó, quan hệ giai cấp trong xã hội miền
Bắc đã thay đổi. Giai cấp địa chủ phong kiến đã bị đánh đổ. Liên minh giai cấp
công nhân và nông dân ngày càng được củng cố và vững mạnh.
Hiến pháp 1946, Hiến pháp dân chủ đầu tiên của Nhà nước ta đã hoàn
thành sứ mệnh của nó, nhưng so với tình hình và nhiệm vụ cách mạng mới nó cần
được bổ sung và thay đổi. Vì vậy, trong kỳ họp lần thứ 6, Quốc hội nước Việt Nam
Dân chủ Cộng hoà khoá I đã quyết định sửa đổi Hiến pháp 1946 và thành lập Ban dự
thảo Hiến pháp sửa đổi.
Sau khi làm xong bản dự thảo đầu tiên, tháng 7 năm 1958 bản dự thảo
đã được thảo luận trong các cán bộ trung cấp và cao cấp thuộc các cơ quan quân,
dân, chính, Đảng. Sau đợt thảo luận này, bản dự thảo đã được chỉnh lý lại và
ngày 1 tháng 4 năm 1959 đem công bố để toàn dân thảo luận và đóng góp ý kiến xây
dựng. Cuộc thảo luận này làm trong bốn tháng liền tại khắp các nơi, trong các cơ
quan, xí nghiệp, trường học và các tổ chức khác của nhân dân, ở thành thị và
nông thôn, việc nghiên cứu và thảo luận dự thảo Hiến pháp tiến hành sôi nổi và
đã trở thành một phong trào quần chúng rộng rãi có đủ các tầng lớp nhân dân tham
gia. Ngày 18-12-1959, tại kỳ họp thứ 11 Quốc hội khoá I, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã
đọc báo cáo về Dự thảo Hiến pháp sửa đổi. Ngày 31-12-1959, Quốc hội đã nhất trí
thông qua Hiến pháp sửa đổi và ngày 1-1-1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh
công bố Hiến pháp.
2. Nội dung cơ bản của Hiến pháp 1959
Hiến pháp 1959 gồm có Lời nói đầu và 112 điều chia làm 10 chương:
Chương I- Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà; Chương II- Chế độ kinh tế
và xã hội; Chương III- Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân Chương IV- Quốc hội;
Chương V- Chủ tịch nước; Chương VI- Hội đồng Chính phủ; Chương VII- Hội đồng
nhân dân và Uỷ ban nhân dân; Chương VIII- Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân
dân; Chương IX- Quốc kỳ, Quốc huy, Thủ đô; Chương X- Sửa đổi Hiến pháp.
Lời nói đầu khẳng định nước Việt Nam là một nước thống nhất từ Lạng
Sơn đến Cà Mau, khẳng định những truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam như
lao động cần cù, anh dũng đấu tranh bảo vệ và xây dựng đất nước. Lời nói đầu ghi
nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Lao động Việt Nam (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam)
trong công cuộc đấu tranh giành lại độc lập, tự do cho dân tộc và xây dựng cuộc
sống ấm no, hạnh phúc cho nhân dân, đồng thời xác định bản chất của Nhà nước là
Nhà nước dân chủ nhân dân dựa trên nền tảng liên minh công nông do giai cấp công
nhân lãnh đạo.
Chương I- Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà
Đây là chương quy định chế độ chính trị của Nhà nước. Chương này gồm
8 điều quy định các vấn đề cơ bản sau đây:
- Hình thức chính thể của Nhà nước là Cộng hoà dân chủ (Điều 2).
Hiến pháp xác định tất cả quyền lực trong nước Việt Nam dân chủ cộng hoà đều
thuộc về nhân dân. Nhân dân sử dụng quyền lực của mình thông qua Quốc hội và Hội
đồng nhân dân các cấp do nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân (Điều
4).
- Quy định Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp và các cơ quan Nhà
nước khác thực hành nguyên tắc tập trung dân chủ (Điều 4).
- Cũng như Hiến pháp 1946, Hiến pháp 1959 khẳng định đất nước Việt
Nam là một khối thống nhất không thể chia cắt (Điều 1).
- Quy định nguyên tắc bình đẳng và đoàn kết giữa các dân tộc trên
đất nước Việt Nam. Nghiêm cấm mọi hành vi khinh miệt, áp bức, chia rẽ các dân
tộc (Điều 3).
- Quy định các nguyên tắc bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân
dân các cấp là: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín (Điều 5).
- Xác định nguyên tắc tất cả các cơ quan Nhà nước đều phải dựa vào
nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự kiểm soát
của nhân dân (Điều 6).
Chương II: Chế độ kinh tế và xã hội
Quy định những vấn đề liên quan đến nền tảng kinh tế - xã hội của
Nhà nước, chương này bao gồm 13 điều (từ Điều 9 đến Điều 21) với những quy định
chủ yếu sau đây:
- Xác định đường lối kinh tế của Nhà nước ta trong giai đoạn này là
biến nền kinh tế lạc hậu thành một nền kinh tế xã hội chủ nghĩa với công nghiệp
hiện đại và nông nghiệp hiện đại, khoa học và kỹ thuật tiên tiến. Quy định mục
đích cơ bản của chính sách kinh tế của Nhà nước là không ngừng phát triển sức
sản xuất nhằm nâng cao đời sống vật chất và văn hoá của nhân dân (Điều 9).
- Quy định các hình thức sở hữu chủ yếu về tư liệu sản xuất trong
thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội là: sở hữu Nhà nước (tức là của toàn
dân), sở hữu của hợp tác xã (tức là hình thức sở hữu tập thể của người lao động),
sở hữu của người lao động riêng rẽ và sở hữu của nhà tư sản dân tộc (Điều 11).
- Xác định kinh tế quốc doanh thuộc hình thức sở hữu của toàn dân
giữ vai trò lãnh đạo trong nền kinh tế quốc dân và được nhà nước bảo đảm phát
triển ưu tiên. Các hầm mỏ, sông ngòi, những rừng cây, đất hoang, tài nguyên khác
mà pháp luật quy định của Nhà nước đều thuộc sở hữu của toàn dân (Điều 12).
- Quy định việc Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu về ruộng đất và tư liệu
sản xuất khác của nông dân (Điều 14). Bảo hộ quyền tư hữu về tư liệu sản xuất
của người làm nghề thủ công và những người lao động riêng lẻ khác (Điều 15), bảo
hộ quyền sở hữu về tư liệu sản xuất và của cải khác của nhà tư sản dân tộc (Điều
16), bảo hộ quyền sở hữu của công dân về của cải thu nhập hợp pháp, của cải để
dành, nhà ở và các thứ vật dụng riêng khác (Điều 18), bảo hộ người thừa kế tài
sản của công dân (Điều 19).
So với Hiến pháp 1946 thì Chương II là một chương hoàn toàn mới.
Chương này được xây dựng theo mô hình của Hiến pháp các nước xã hội chủ nghĩa.
Vì vậy ngoài việc quy định kinh tế quốc doanh giữ vai trò lãnh đạo trong nền
kinh tế quốc dân, Hiến pháp còn quy định Nhà nước lãnh đạo hoạt động kinh tế
theo một kế hoạch thống nhất. Nhà nước thông qua các cơ quan Nhà nước, tổ chức
công đoàn, hợp tác xã và các tổ chức khác của nhân dân lao động để xây dựng và
thực hiện kế hoạch kinh tế.
Chương III: Quyền lợi và nghĩa vụ cơ bản của công dân,
bao gồm 21 điều (từ Điều 22 đến Điều 42). Theo Hiến pháp công dân Việt Nam có
các quyền và nghĩa vụ cơ bản sau đây:
- Các quyền về chính trị và tự do dân chủ như quyền bầu cử và ứng cử
(Điều 23); quyền bình đẳng trước pháp luật (Điều 22); quyền tự do ngôn luận, báo
chí, hội họp, lập hội, biểu tình (Điều 25); quyền khiếu nại, tố cáo về những
hành vi vi phạm pháp luật của nhân viên, cơ quan Nhà nước (Điều 29).
- Các quyền về dân sự, kinh tế, văn hoá - xã hội như quyền làm việc
(Điều 30) quyền nghỉ ngơi (Điều 31), quyền được giúp đỡ về vật chất như già yếu,
bệnh tật hoặc mất sức lao động (Điều 32), quyền học tập (Điều 33), quyền tự do
nghiên cứu khoa học, sáng tác văn học, nghệ thuật và tiến hành các hoạt động văn
học, nghệ thuật và tiến hành các hoạt động văn hoá khác (Điều 34), quyền tự do
tín ngưỡng (Điều 26).
- Các quyền về tự do cá nhân như quyền bất khả xâm phạm về thân thể
(Điều 27). Không ai có thể bị bắt nếu không có sự quyết định của toà án nhân dân
hoặc sự phê chuẩn của Viện Kiểm sát nhân dân, quyền bất khả xâm phạm về nhà ở,
quyền bí mật thư tín, quyền tự do cư trú và tự do đi lại.
- Các quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân theo quy định của Hiến
pháp bao gồm: nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp, pháp luật, kỷ luật lao động, trật tự
công cộng và những quy tắc sinh hoạt xã hội (Điều 39); nghĩa vụ tôn trọng và bảo
vệ tài sản công cộng (Điều 40); Nghĩa vụ đóng thuế theo quy định của pháp luật (Điều
41); nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc (Điều 42). So với Hiến pháp 1946, chế định quyền và
nghĩa vụ của công dân trong Hiến pháp 1959 là một bước phát triển mới.
Bên cạnh việc quy định các quyền của công dân, Hiến pháp còn xác
định nghĩa vụ của Nhà nước trong việc bảo đảm cho các quyền đó được thực hiện.
Ngoài những quyền và nghĩa vụ mà Hiến pháp 1946 đã ghi nhận, Hiến pháp 1959 còn
quy định thêm nhiều quyền và nghĩa vụ mới mà trong Hiến pháp 1946 chưa được thể
hiện. Ví dụ: Quyền của người lao động được giúp đỡ về vật chất khi già yếu, bệnh
tật hoặc mất sức lao động, quyền tự do nghiên cứu khoa học và sáng tác văn học,
nghệ thuật và tiến hành các hoạt động văn hoá khác, quyền khiếu nại tố cáo các
hành vi vi phạm pháp luật của nhân viên, cơ quan Nhà nước, nghĩa vụ tôn trọng và
bảo vệ tài sản công cộng.
Chương IV: Quốc hội, bao gồm 18 điều (từ Điều
43 đến Điều 60) quy định các vấn đề liên quan đến chức năng, quyền hạn, nhiệm vụ,
cơ cấu tổ chức của Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. So với nhiệm
kỳ của Nghị viện theo Hiến pháp 1946 thì nhiệm kỳ của Quốc hội dài hơn (nhiệm kỳ
của Nghị viện là 3 năm, còn nhiệm kỳ Quốc hội là 4 năm). Hiến pháp 1946 chỉ quy
định quyền hạn của Nghị viện nhân dân một cách ngắn gọn là giải quyết mọi vấn đề
chung cho toàn quốc, đặt ra các pháp luật, biểu quyết ngân sách, chuẩn y các
hiệp ước mà Chính phủ ký với nước ngoài, còn Hiến pháp 1959 thì quy định quyền
hạn của Quốc hội một cách cụ thể hơn. Theo Điều 50 của Hiến pháp thì Quốc hội có
những quyền hạn sau đây: Làm Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp; làm pháp luật; giám
sát việc thi hành Hiến pháp; bầu Chủ tịch và Phó Chủ tịch nước; theo đề nghị của
Chủ tịch nước quyết định cử Thủ tướng Chính phủ; theo đề nghị của Thủ tướng
quyết định cử Phó Thủ tướng và các thành viên khác của Hội đồng Chính phủ, theo
đề nghị của Chủ tịch nước quyết định cử Phó chủ tịch và các thành viên khác của
Hội đồng quốc phòng; bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao; bầu Viện trưởng Viện
kiểm sát nhân dân tối cao, bãi miễn Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước, Thủ tướng,
Phó Thủ tướng, và những thành viên khác của Hội đồng Chính phủ, Phó Chủ tịch và
các thành viên khác của Hội đồng Quốc phòng, Chánh án toà án nhân dân tối cao,
Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; quyết định kế hoạch kinh tế Nhà nước,
xét duyệt và phê chuẩn dự toán và quyết toán ngân sách của Nhà nước; ấn định các
thứ thuế. Ngoài ra Quốc hội còn có những quyền hạn quan trọng khác như Phê chuẩn
việc thành lập và bãi bỏ các bộ và các cơ quan ngang Bộ, phê chuẩn việc phân
vạch địa giới các tỉnh, khu vực khu tự trị và thành phố trực thuộc Trung ương;
quyết định đặc xá, quyết định vấn đề chiến tranh và hoà bình, những quyền hạn
cần thiết khác do Quốc hội quyết định.
Quốc hội có cơ quan thường trực của mình là Uỷ ban thường vụ Quốc
hội, do Quốc hội bầu ra. Uỷ ban thường vụ quốc hội gồm có Chủ tịch, các Phó Chủ
tịch, Tổng thư ký, các uỷ viên. Quyền hạn của Uỷ ban thường vụ Quốc hội cũng
được quy định rõ ràng tại Điều 53 của Hiến pháp. Ngoài những quyền hạn được quy
định trong Hiến pháp, Quốc hội có thể trao cho Uỷ ban thường vụ Quốc hội những
quyền hạn khác khi xét thấy cần thiết. Theo quy định của Hiến pháp, chúng ta
thấy Uỷ ban thường vụ Quốc hội có các quyền hạn sau đây: Tuyên bố và chủ trì
việc tuyển cử đại biểu Quốc hội; triệu tập Quốc hội, giải thích pháp luật, ra
pháp lệnh; quyết định việc trưng cầu ý dân, giám sát công tác của Hội đồng Chính
phủ, của Toà án nhân dân tối cao; Viện kiểm sát nhân dân tối cao, sửa đổi hoặc
bãi bỏ những nghị định, nghị quyết, chỉ thị của Hội đồng Chính phủ trái với Hiến
pháp, Luật, Pháp lệnh, sửa đổi và bãi bỏ những nghị quyết không thích hợp của
Hội đồng nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và giải tán các Hội đồng
nhân dân nói trên trong trường hợp các Hội đồng nhân dân đó làm thiệt hại đến
quyền lợi của nhân dân một cách nghiêm trọng. Uỷ ban thường vụ Quốc hội có thẩm
quyền bổ nhiệm hoặc bãi miễn các phó chánh án, thẩm phán Toà án nhân dân tối cao,
bổ nhiệm hoặc bãi miễn các phó viện trưởng, kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân
tối cao; bổ nhiệm hoặc bãi miễn các đại diện toàn quyền ngoại giao của nước ta ở
nước ngoài; quyết định việc phê chuẩn hoặc bãi bỏ những hiệp ước ký với nước
ngoài (trừ trường hợp Uỷ ban thường vụ Quốc hội xét cần phải trình Quốc hội
quyết định). Ngoài ra Uỷ ban thường vụ Quốc hội còn có thẩm quyền quy định hàm
và cấp quân sự, ngoại giao, những hàm và cấp khác; quyết định đặc xá, quy định
và quyết định việc tặng thưởng huân chương và danh hiệu vinh dự của Nhà nước;
Quyết định việc tổng động viên hoặc động viên cục bộ, quyết định việc giới
nghiêm trong toàn quốc hoặc từng địa phương. Trong thời gian Quốc hội không họp
Uỷ ban thường vụ Quốc hội có quyền quyết định việc bổ nhiệm hoặc bãi nhiệm các
Phó Thủ tướng và những thành viên khác của Hội đồng Chính phủ; có quyền quyết
định việc tuyên bố tình trạng chiến tranh khi đất nước bị xâm lược.
Theo quy định của Hiến pháp 1959, ngoài Uỷ ban thường vụ Quốc hội,
Quốc hội còn thành lập các uỷ ban chuyên trách như Uỷ ban dự án pháp luật, Uỷ
ban kế hoạch và ngân sách, Uỷ ban thẩm tra tư cách đại biểu và các uỷ ban khác
mà Quốc hội thấy cần thiết để giúp Quốc hội và Uỷ ban thường vụ Quốc hội (Điều
56, 57).
Chương V: Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà,
bao gồm 10 điều (từ Điều 61 đến Điều 70). So với Hiến pháp 1946 thì đây là một
chương mới. Trong Hiến pháp 1946, Chủ tịch nước đứng đầu Chính phủ, nằm trong
thành phần của Chính phủ nên được quy định chung trong chương "Chính phủ". Theo
Hiến pháp 1959, Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước không nằm trong thành phần của
Chính phủ. Đứng đầu Chính phủ lúc này là Thủ tướng Chính phủ, còn Chủ tịch nước
là người đứng đầu Nhà nước thay mặt Nhà nước về mặt đối nội cũng như đối ngoại.
Vì vậy, chế định Chủ tịch nước được quy định thành một chương riêng. Theo Hiến
pháp 1959, Chủ tịch nước do Quốc hội bầu ra. Công dân nước Việt Nam Dân chủ Cộng
hoà từ 35 tuổi trở lên có quyền ứng cử chức vụ Chủ tịch nước. Như vậy khác với
Hiến pháp 1946, Hiến pháp 1959 quy định tuổi tối thiểu để có thể ứng cử chức vụ
Chủ tịch nước là 35, còn Hiến pháp 1946 không quy định cụ thể, mặt khác theo
Hiến pháp 1946 Chủ tịch nước phải được chọn trong Nghị viện nhân dân tức là
trong số các nghị sĩ, còn Hiến pháp 1959 không đòi hỏi ứng cử viên phải là đại
biểu Quốc hội.
So với Hiến pháp 1946 quyền hạn của Chủ tịch nước trong Hiến pháp
1959 hẹp hơn vì theo Hiến pháp 1946 Chủ tịch nước vừa là người đứng đầu Nhà nước
vừa là người đứng đầu Chính phủ, tương đương với chức năng của Tổng thống Hoa Kỳ
và tổng thống của các nước có hình thức chính thể cộng hoà Tổng thống; còn theo
Hiến pháp 1959 chức năng của người đứng đầu Chính phủ đã chuyển sang cho Thủ
tướng Chính phủ. Tuy nhiên theo Hiến pháp 1959 quyền hạn của Chủ tịch nước vẫn
rất lớn. Ví dụ: Chủ tịch nước thống lĩnh các lực lượng vũ trang toàn quốc, giữ
chức vụ Chủ tịch Hội đồng quốc phòng (Điều 65) Chủ tịch nước khi xét thấy cần
thiết thì triệu tập và chủ toạ hội nghị chính trị đặc biệt (Điều 67). Hội nghị
chính trị đặc biệt bao gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch nước, Chủ tịch Uỷ ban thường
vụ Quốc hội, Hội đồng Chính phủ và những người hữu quan khác. Hội nghị này xem
xét những vấn đề lớn của Nhà nước, ý kiến của Hội nghị chính trị đặc biệt do Chủ
tịch nước chuyển đến Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Hội đồng Chính phủ
hoặc các cơ quan khác để thảo luận và ra quyết định; Chủ tịch nước khi xét thấy
cần thiết có quyền tham dự và chủ toạ các phiên họp của Hội đồng Chính phủ.
Chương VI- Hội đồng Chính phủ, bao gồm 7 điều (từ
Điều 71 đến Điều 77) theo quy định tại Điều 71 Hội đồng Chính phủ là cơ quan
chấp hành của cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất và là cơ quan hành chính Nhà
nước cao nhất. Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc quyền lực Nhà nước tập trung
thống nhất vào Quốc hội cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân. Quy định này
cũng cho ta thấy rằng Hội đồng Chính phủ theo Hiến pháp 1959 được tổ chức hoàn
toàn theo mô hình Chính phủ của các nước xã hội chủ nghĩ1 khác với Chính phủ
trong Hiến pháp 1946 xây dựng theo mô hình Chính phủ tư sản. Về thành phần của
Hội đồng Chính phủ theo quy định tại Điều 72 khác cơ bản so với trước đây là
không có Chủ tịch, Phó Chủ tịch nước và không có các thứ trưởng.
Chương VII- Hội đồng nhân dân và Uỷ ban hành chính địa phương các
cấp
bao gồm 14 điều (từ Điều 78 đến Điều 91). Trong chương này Hiến pháp xác định
các đơn vị hành chính ở nước ta là: tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; huyện,
thành phố trực thuộc tỉnh, thị xã; xã, thị trấn. Ngoài ra còn có khu tự trị (Tây
Bắc và Việt Bắc). Các khu tự trị này tồn tại đến tháng 12-1975.
Như vậy theo Hiến pháp 1959 cấp bộ (Bắc bộ, Trung bộ, Nam bộ) được
bãi bỏ. Khác với Hiến pháp 1946 chỉ có cấp tỉnh và cấp xã mới có Hội đồng nhân
dân, Hiến pháp 1959 quy định tất cả các cấp tỉnh, huyện, xã đều có Hội đồng nhân
dân. Ngoài ra Hiến pháp còn ghi rõ Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực Nhà
nước ở địa phương.
Chương VIII- Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân,
gồm 15 điều (từ Điều 97 đến Điều 111). So với Hiến pháp 1946 chương này cũng có
nhiều thay đổi. Theo Hiến pháp 1946 hệ thống toà án được tổ chức theo cấp xét xử
không phụ thuộc hoàn toàn vào các đơn vị hành chính - lãnh thổ. Theo đó hệ thống
toà án gồm có toà án tối cao, các toà án phúc thẩm, các toà đệ nhị cấp và sơ cấp.
(Có thể nói đây là cách tổ chức toà án theo mô hình của Pháp). Theo Hiến pháp
1959 hệ thống Toà án ở nước ta bao gồm: Toà án nhân dân tối cao, Toà án nhân dân
tỉnh, Toà án nhân dân huyện và các toà án quân sự. Ngoài ra trong trường hợp xét
xử những vụ án đặc biệt Quốc hội có thể quyết định thành lập toà án đặc biệt.
Theo Hiến pháp 1959 hệ thống toà án nhân dân địa phương được tổ chức theo các
đơn vị hành chính- lãnh thổ cấp tỉnh, cấp huyện. Toà án nhân dân tỉnh, thành phố
trực thuộc Trung ương vừa xét xử phúc thẩm các bản án do toà án huyện xét xử sơ
thẩm, vừa xét xử sơ thẩm các bản án thuộc thẩm quyền của chúng. Theo quy định
của Hiến pháp 1959, chế độ bổ nhiệm thẩm phán bị bãi bỏ và thực hiện chế độ thẩm
phán bầu. Việc xét xử ở các toà án nhân dân có Hội thẩm nhân dân tham gia theo
quy định của pháp luật. Khi xét xử Hội thẩm nhân dân ngang quyền với Thẩm phán.
Theo mô hình tổ chức bộ máy Nhà nước của các nước xã hội chủ nghĩa,
Hiến pháp 1959 đã quy định việc thành lập hệ thống Viện kiểm sát nhân dân để
thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân thủ pháp luật và thực hiện quyền công tố.
Hệ thống Viện kiểm sát bao gồm Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Viện kiểm sát
nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; Viện kiểm sát nhân dân huyện,
thành phố thuộc tỉnh, thị xã và các Viện kiểm sát quân sự.
Viện kiểm sát nhân dân tổ chức theo chế độ Thủ trưởng trực thuộc một
chiều. Viện kiểm sát cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện kiểm sát cấp trên và tất
cả đều đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân
tối cao. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Quốc hội bầu ra, chịu
trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội. Trong thời gian Quốc hội không
họp thì báo cáo công tác và chịu trách nhiệm trước Uỷ ban thường vụ Quốc hội.
Chương IX- Quy định về Quốc kỳ, Quốc huy và Thủ đô.
Chương X- Quy định về sửa đổi Hiến pháp.
Theo quy định của Hiến pháp chỉ có Quốc hội mới có quyền sửa đổi
Hiến pháp với điều kiện phải được ít nhất là hai phần ba tổng số đại biểu Quốc
hội biểu quyết tán thành.
Tóm lại, Hiến pháp 1959 là Hiến pháp được xây dựng theo mô hình Hiến
pháp xã hội chủ nghĩa. Nó là bản hiến pháp xã hội chủ nghĩa đầu tiên của nước
ta.
Hiến pháp 1959 đã ghi nhận những thành quả đấu tranh giữ nước và xây
dựng đất nước của nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Lao động Việt Nam.
Với Hiến pháp 1959, lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam vai
trò lãnh đạo của Đảng Lao động Việt Nam (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam) được ghi
nhận bằng đạo luật cơ bản của Nhà nước.
Hiến pháp 1959 là Hiến pháp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và
Cương lĩnh để đấu tranh thống nhất nước nhà.
Hiến pháp 1959 là sự kế thừa và phát triển của Hiến pháp 1946 trong giai đoạn
mới của cách mạng Việt Nam. Nó là cơ sở, nền tảng để xây dựng toàn bộ hệ thống
pháp luật ở miền Bắc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
NƯỚC CHXHCN VIỆT NAM
